چرا سه سیستم وجود دارد
شمارهگذاری دندان یک قرارداد است، نه یک واقعیت آناتومیک، و مثل بیشتر قراردادها بیش از یکی از آن ساخته شده. سه سیستم در ایران دیده میشوند: FDI که استاندارد بینالمللی است و در آموزش و بیشتر نرمافزارها به کار میرود، Universal آمریکایی که در منابع و مقالات انگلیسیزبان زیاد میآید، و پالمر که در ارتودنسی و جراحی هنوز رایج است.
مسئله وقتی جدی میشود که یک دندان در دو سند دو شماره داشته باشد. «دندان ۱۴» در FDI پرمولر اول بالا راست است؛ «دندان ۱۴» در سیستم آمریکایی مولر دوم بالا چپ است — دو دندان متفاوت، در دو نیمهٔ متفاوت دهان، با یک شماره. اشتباه خواندن این عدد یعنی درمان روی دندان اشتباه.
FDI / ISO ۳۹۵۰ — دو رقمی
استاندارد فدراسیون جهانی دندانپزشکی، که بهعنوان ISO ۳۹۵۰ هم منتشر شده. هر دندان دو رقم دارد: رقم اول ناحیه و رقم دوم شمارهٔ دندان از خط وسط به عقب (۱ برای ثنایای میانی تا ۸ برای مولر سوم).
- ۱بالا، راست بیمار — دائمی
- ۲بالا، چپ بیمار — دائمی
- ۳پایین، چپ بیمار — دائمی
- ۴پایین، راست بیمار — دائمی
- ۵ تا ۸همان چهار ناحیه به همان ترتیب — شیری
پس ۱۶ یعنی مولر اول دائمی بالا راست، و ۵۵ یعنی مولر دوم شیری در همان ناحیه. نواحی در جهت عقربههای ساعت شماره میخورند، از دید کسی که روبهروی بیمار ایستاده.
دو خاصیت FDI را به انتخاب پیشفرض تبدیل کرده است: کوتاه است و در گفتار ابهام ندارد («یکشش»، نه «شانزده»)، و چون شمارهٔ دندان همیشه از خط وسط شمرده میشود، دندانهای قرینه شمارهٔ دوم یکسانی دارند — ۱۶ و ۲۶ هر دو مولر اولاند.
Universal آمریکایی — ۱ تا ۳۲
دندانهای دائمی یک عدد پیوسته از ۱ تا ۳۲ میگیرند. شمارش از مولر سوم بالا راست بیمار (۱) شروع میشود، روی قوس بالا به سمت چپ میرود تا مولر سوم بالا چپ (۱۶)، بعد به قوس پایین میافتد روی مولر سوم پایین چپ (۱۷) و به سمت راست برمیگردد تا مولر سوم پایین راست (۳۲). دندانهای شیری به جای عدد، حرف میگیرند: A تا T، با همان مسیر.
ضعف این سیستم همان چیزی است که سادهاش نشان میدهد: عدد به تنهایی نه ناحیه را میگوید و نه نوع دندان را. باید حفظ باشید که ۱۲ کدام است. به همین دلیل بیرون از آمریکای شمالی کمتر استفاده میشود، اما در مقالات و کتابهای انگلیسیزبان مدام با آن روبهرو میشوید.
پالمر — نماد ناحیه بهعلاوهٔ عدد
پالمر شمارهٔ ۱ تا ۸ را از خط وسط میشمارد — دقیقاً مثل رقم دوم FDI — و ناحیه را به جای یک رقم، با یک علامت گوشهدار نشان میدهد که دور عدد کشیده میشود و میگوید دندان بالا است یا پایین، راست است یا چپ. دندان شیری به جای عدد، حرف A تا E میگیرد.
روی کاغذ و روی تخته سریع و گویاست و به همین دلیل در ارتودنسی و جراحی دوام آورده. مشکلش تایپ کردن است: آن علامت کاراکتر استانداردی روی صفحهکلید ندارد، و همین یک دلیل عملی است که پروندههای الکترونیک به سمت FDI رفتهاند.
تبدیل بین FDI و آمریکایی
برای دندانهای دائمی رابطه ساده است، به شرط اینکه ناحیه را بدانید. در قوس بالا شمارهٔ آمریکایی از راست بیمار به چپ زیاد میشود و در قوس پایین از چپ به راست:
- ناحیهٔ ۱FDI ۱۸ تا ۱۱ ← آمریکایی ۱ تا ۸
- ناحیهٔ ۲FDI ۲۱ تا ۲۸ ← آمریکایی ۹ تا ۱۶
- ناحیهٔ ۳FDI ۳۸ تا ۳۱ ← آمریکایی ۱۷ تا ۲۴
- ناحیهٔ ۴FDI ۴۱ تا ۴۸ ← آمریکایی ۲۵ تا ۳۲
توجه کنید که جهت در دو ناحیهٔ ۱ و ۳ برعکس است: آنجا شمارهٔ FDI کم میشود در حالی که شمارهٔ آمریکایی زیاد میشود. همین برعکسبودن جایی است که تبدیل دستی اشتباه میشود، و دلیل اینکه اگر نرمافزاری دارید بهتر است خودش هر دو را نشان دهد تا کسی وسط کار حساب کند.
مطب باید کدام را انتخاب کند
یکی را انتخاب کنید و همهجا همان را بنویسید — در پرونده، در دستور لابراتوار، در نامهٔ ارجاع. سیستمی که داخل مطب عوض میشود بدتر از سیستمی است که با استاندارد بیرون فرق دارد، چون خطا آنجا رخ میدهد که کسی فرض کند طرف مقابل همان چیزی را میخواند که او نوشته.
برای پروندهٔ الکترونیک، FDI انتخاب پیشفرض منطقی است: استاندارد ISO دارد، تایپ میشود، در گفتار مبهم نیست و شیری و دائمی را در یک الگو نگه میدارد. اگر با منابع انگلیسی هم کار میکنید، مهم این است که سیستم دوم را کنار اولی ببینید، نه به جایش.
چارت دندان پارسینا دنت روی همین اصل کار میکند: شمارهگذاری FDI است و میتواند شمارهٔ آمریکایی را همزمان نشان دهد، تا تبدیل ذهنی — که جایی است که خطا وارد پرونده میشود — لازم نباشد.
چارت دندان استاندارد، داخل پروندهٔ بیمار
پلن رایگان پارسینا دنت شامل اودنتوگرام FDI و ثبت وضعیت دندانهاست — بدون نصب و بدون قرارداد بلندمدت.